โรงงานอิเล็กทรอนิกส์และ PCB ต้องใช้ห้องคลีนรูมคลาสอะไร

คำถามแรกที่ทีมวิศวกรรมถามเมื่อแบบโรงงานมีพื้นที่สะอาดโผล่มา: กฎหมายบังคับคลาสไหน คำตอบสั้นกว่าที่คิด: ไม่มี ไม่มีกฎหมายไทยฉบับใดกำหนดคลาสห้องคลีนรูมสำหรับการผลิตอิเล็กทรอนิกส์หรือ PCB สายยาและเครื่องมือแพทย์มี GMP กำหนดเกรดพื้นที่ไว้ชัด แต่สายอิเล็กทรอนิกส์ไม่มีข้อบังคับแบบนั้น คลาสของคุณจึงมาจากสองที่เท่านั้น: สเปกของกระบวนการผลิตเอง กับข้อกำหนดในสัญญาหรือ audit checklist ของลูกค้า

ISO 14644-1 นับอะไร

มาตรฐานที่ทั้งอุตสาหกรรมใช้อ้างอิงคือ ISO 14644-1:2015 หลักการตรงไปตรงมา: นับจำนวนอนุภาคต่อลูกบาศก์เมตรของอากาศ แล้วจัดเป็นคลาส ISO 1 ถึง ISO 9 เลขน้อยคือสะอาดกว่า ส่วนชื่อเรียกแบบ Class 10,000 หรือ Class 100,000 มาจากมาตรฐานเก่าของสหรัฐฯ FED-STD-209E ที่นับต่อลูกบาศก์ฟุต มาตรฐานนั้นถูกยกเลิกไปตั้งแต่ปี 2544 แต่ชื่อยังติดปากทั้งวงการ ใบเสนอราคาผู้รับเหมาไทยเกือบทุกใบยังพิมพ์ชื่อเก่า

• ISO Class 7: อนุภาคขนาด 0.5 ไมครอนขึ้นไป ไม่เกิน 352,000 อนุภาคต่อลูกบาศก์เมตร เทียบเคียงชื่อเก่า Class 10,000
• ISO Class 8: ไม่เกิน 3,520,000 อนุภาคต่อลูกบาศก์เมตร เทียบเคียงชื่อเก่า Class 100,000

ตัวเลขข้างบนยังบอกไม่ครบถ้าไม่บอก occupancy state ควบคู่กัน มาตรฐานให้ประกาศคลาสพร้อมสถานะห้องเสมอ: as-built (ห้องเปล่า) at-rest (เครื่องติดตั้งแล้วแต่ไม่มีคน) หรือ in-operation (ผลิตจริง) ห้องเดียวกันผ่าน ISO 7 ตอน at-rest แล้วตกตอน in-operation ได้สบาย เพราะแหล่งอนุภาคที่ใหญ่ที่สุดในห้องคือคน ใบเสนอราคาที่เขียนว่า Class 10,000 เฉย ๆ โดยไม่ระบุ state จึงยังเทียบราคากันไม่ได้จริง

โรงงาน PCB กับไลน์ SMT ใช้คลาสไหนกันจริง

อันนี้เป็นธรรมเนียมอุตสาหกรรม ไม่ใช่กฎหมาย: ไลน์ SMT และพื้นที่ประกอบทั่วไปมักใช้ ISO 8 ส่วนจุดที่ไวต่อฝุ่นจริง ๆ อย่างห้อง imaging ห้องถ่ายฟิล์ม และงาน solder mask มักขยับขึ้นเป็น ISO 7 งาน wafer front-end ที่ต้อง ISO 5 หรือสะอาดกว่านั้นเป็นอีกโลกหนึ่ง และไม่ใช่ภาระของโรงงานประกอบหรือโรงงาน PCB ในไทย ถ้าลูกค้าคุณส่ง audit checklist มาแล้ว ใช้ตัวเลขในนั้น ถ้ายังไม่มี เริ่มที่ ISO 8 แล้วเข้มเฉพาะจุดที่กระบวนการต้องการ

ความเห็นของเรา: คลาสที่สะอาดเกินกระบวนการคือประโยคที่แพงที่สุดใน TOR ยิ่งคลาสเข้ม อัตราหมุนเวียนอากาศและพื้นที่ฟิลเตอร์ยิ่งโต และค่าไฟจ่ายทุกเดือนไปตลอดอายุห้อง ตัวมาตรฐานเป็นแค่ไม้บรรทัดวัด ไม่ได้ออกแบบระบบให้ อย่าเขียน ISO 5 ลง TOR เพียงเพราะฟังดูปลอดภัย ถ้า auditor ของลูกค้าไม่เคยขอ

แบ่งขอบเขตงานเป็นสามก้อน แล้วราคาจะเทียบกันได้

งานห้องคลีนรูมหนึ่งห้องมีสามขอบเขตที่ควรแยกบรรทัดกันใน TOR ก้อนแรกคือโครงสร้างห้อง: ผนัง ฝ้า ประตู ด้วยแผ่นฉนวนสำเร็จรูป ก้อนที่สองคือระบบอากาศ: HVAC, FFU และฟิลเตอร์ ซึ่งเป็นตัวทำคลาสจริง ก้อนที่สามคือการตรวจรับรองด้วยเครื่องนับอนุภาคตามวิธีของ ISO 14644-1 พร้อมระบุ state ที่จะวัด แยกสามก้อนนี้เมื่อไหร่ ใบเสนอราคาแต่ละเจ้าจะเทียบกันออก และจะเห็นทันทีว่าเจ้าไหนตีเหมารวมอะไรไว้

ข้อควรระวังที่เจอบ่อย: อย่าขอให้ผู้รับเหมาผนังรับประกันคลาส คลาสเกิดจากระบบอากาศ ไม่ได้เกิดจากแผ่นผนัง สิ่งที่ผนังต้องรับผิดชอบคือรอยต่อที่เรียบ ทำความสะอาดได้ และรองรับสเปกที่ผู้ออกแบบระบบอากาศกำหนด งานตัวห้องแบบนี้เราเสนอราคาร่วมกับพันธมิตร CK Design & Service โดยเราเป็นผู้ออกใบเสนอราคาและใบแจ้งหนี้ รวมงานตัวห้องกับเครื่องมือแล็บในใบสั่งซื้อเดียวได้ รายละเอียดอยู่ที่หน้าบริการห้องคลีนรูมและห้องเย็น ส่วนการตรวจรับรองคลาสควรเป็นเจ้าที่สามที่มีเครื่องนับอนุภาคสอบเทียบแล้ว ไม่ใช่คนเดียวกับที่สร้างห้อง

ทำไมคำถามนี้มาแรงในไทยตอนนี้

สามปีที่ผ่านมา BOI รายงานคำขอลงทุนกลุ่มเซมิคอนดักเตอร์และอิเล็กทรอนิกส์ขั้นสูงรวม 26,800 ล้านดอลลาร์สหรัฐ เฉพาะ PCB มี 224 โครงการ มูลค่า 9,850 ล้านดอลลาร์ ผู้ผลิตจากจีนและไต้หวันเกือบ 60 ราย กำลังตั้งโรงงานหนาแน่นที่ปราจีนบุรีและพระนครศรีอยุธยา ทุกโรงต้องมีพื้นที่คุมฝุ่นและแล็บ QC ของตัวเอง เรื่องแล็บเราแยกไว้อีกบทความ:ห้องแล็บ QC ของโรงงาน PCB ต้องมีอะไรบ้าง

ตรวจทานตัวเลขคลาสกับตัวบท ISO 14644-1:2015 เมื่อ 30 สิงหาคม 2569 ส่วนตัวเลขการลงทุนเป็นตัวเลขที่ BOI แถลงต่อสื่อ เราตรวจกับรายงานข่าว ไม่ใช่เอกสารประกาศทางการ ใช้เพื่อเห็นขนาดของคลื่นลงทุนได้ แต่อย่ายกไปอ้างในเอกสารราชการ