ห้องรอบโต๊ะเพาะเชื้อ: ตู้ปลอดเชื้อ หม้อนึ่งฆ่าเชื้อ และผังห้องที่แล็บจุลินทรีย์อาหารต้องมี

ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 416) พ.ศ. 2563 บอกว่าต้องตรวจเชื้ออะไรด้วยวิธีไหน และวิธีเหล่านั้นบอกต่อว่าบนโต๊ะต้องมีจานขนาดไหน ตู้บ่มกี่อุณหภูมิ อ่างน้ำแม่นแค่ไหน ซึ่งรวมไว้แล้วในบทความเรื่องเครื่องมือตามวิธีวิเคราะห์ แต่คำถามที่ทำให้งบบานและ audit สะดุดมักไม่ได้อยู่บนโต๊ะ อยู่รอบโต๊ะ: ตู้ที่ซื้อมากันคนหรือกันตัวอย่าง หม้อนึ่งต้องนึ่งอะไรได้บ้างและกฎหมายแรงงานมองมันเป็นอะไร ห้องต้องมีอะไรถึงจะเรียกว่าแล็บ และผลตรวจจากแล็บของโรงงานเองใช้ยื่นอะไรได้บ้าง

บทความนี้ตอบทีละข้อจากตัวบทที่หน่วยงานเจ้าของเรื่องเผยแพร่: ประกาศฯ ฉบับที่ 420 (GMP) คู่มือความปลอดภัยทางชีวภาพของ WHO ฉบับที่ 4 กฎกระทรวงแรงงานว่าด้วยเครื่องจักร ปั้นจั่น และหม้อน้ำ พ.ศ. 2564 และ ISO 7218:2024 ตัวเลขทุกตัวมีที่มาท้ายเรื่อง

แล็บของโรงงานทำอะไรได้ตาม GMP 420

ข้อ 3.9.1 ของประกาศฯ ฉบับที่ 420 กำหนดว่าผลิตภัณฑ์สุดท้ายต้องมีคุณภาพหรือมาตรฐานตามประกาศที่เกี่ยวข้อง โดยต้องมีผลการตรวจวิเคราะห์จากห้องปฏิบัติการของรัฐ หรือห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองระบบงาน อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง ข้อ 3.3.3 ใช้เงื่อนไขเดียวกันกับน้ำและน้ำแข็งที่เป็นส่วนผสมหรือสัมผัสอาหารพร้อมบริโภค

ความหมายในทางปฏิบัติ: ผลจากแล็บของโรงงานที่ยังไม่ได้รับการรับรองระบบงาน ใช้เป็นหลักฐานประจำปีตามข้อนี้ไม่ได้ แล็บภายในมีไว้ทำงานอีก 364 วัน คือปล่อยล็อต ตรวจยืนยันหลังปรับกระบวนการ ดูแนวโน้มวัตถุดิบ และคัดกรองก่อนส่งตัวอย่างประจำปีออกไป ถ้าวางแผนจะให้แล็บภายในเป็นผู้ออกผลประจำปีเอง เส้นทางคือการรับรองระบบงานตาม ISO/IEC 17025 และมาตรฐานที่บอกว่า 17025 แปลว่าอะไรบนโต๊ะจุลินทรีย์อาหารคือ ISO 7218 ซึ่งระบุขอบข่ายไว้ตรง ๆ ว่าเป็นแนวทางสำหรับห้องปฏิบัติการจุลินทรีย์ในห่วงโซ่อาหารเรื่องข้อกำหนดทางเทคนิคของ ISO/IEC 17025

การตัดสินใจนี้ควรเกิดก่อนเขียนผังห้อง เพราะห้องที่ตั้งใจจะขอการรับรองต้องเดินตามโครงของ ISO 7218 ตั้งแต่วันแรก ส่วนห้องที่ตั้งใจแค่ควบคุมภายใน พื้นที่ขั้นต่ำคือข้อกำหนดพื้นฐานของ WHO ในหัวข้อผังห้องด้านล่าง

ตู้สามชนิดที่ถูกเรียกสลับกัน

ในใบเสนอราคาที่เราเห็น คำว่า ตู้ปลอดเชื้อ ถูกใช้กับอุปกรณ์สามอย่างที่ทำหน้าที่คนละอย่าง คู่มือ WHO ฉบับที่ 4 เล่มว่าด้วย biological safety cabinet แยกไว้ชัด

Laminar flow หรือ clean bench

ตู้เป่าลมผ่านแผ่นกรอง HEPA ออกจากด้านหลังหรือด้านบนมาหาผู้ใช้ ปกป้องตัวอย่างจากอากาศห้อง แต่ไม่ปกป้องคน WHO ระบุว่าตู้แบบลมออกทั้งแนวนอนและแนวตั้ง (clean-air work station) ไม่ใช่ระบบกักกันขั้นต้น และห้ามใช้แทน ตู้แบบนี้เหมาะกับงานเทวุ้นลงจาน แบ่งบรรจุอาหารเลี้ยงเชื้อ และงานปลอดเชื้อที่ไม่มีเชื้อก่อโรค ไม่เหมาะกับการเขี่ยเชื้อจาก enrichment broth ของ Salmonella

Biological safety cabinet Class II

ตู้ที่ดูดอากาศเข้าทางช่องด้านหน้าเพื่อกันผู้ใช้ ส่งลมกรอง HEPA ลงเหนือพื้นที่ทำงานเพื่อกันตัวอย่าง และปล่อยลมออกผ่าน HEPA อีกชั้นเพื่อกันห้อง คือตู้ที่ WHO นิยามว่าให้การป้องกันทั้งคน สิ่งแวดล้อม และวัสดุที่ทำงาน มาตรฐาน NSF/ANSI 49 ของสหรัฐฯ แบ่ง Class II เป็นห้าชนิด A1, A2, B1, B2 และ C1 ส่วน EN 12469 ของยุโรปกำหนดแบบเดียวที่ใกล้เคียง NSF A2 ผู้ผลิตจำนวนมากจึงทำตู้ที่ผ่านทั้งสองมาตรฐาน WHO ระบุด้วยว่าชนิด A1 ไม่ค่อยใช้แล้ว เพราะรุ่นเก่าไม่ผ่านข้อกำหนดเรื่องความดันลบของท่อลมที่ปนเปื้อน

สำหรับแล็บที่ทำวิธีในบัญชี 3 ของประกาศฯ 416 คือเพาะเลี้ยง Salmonella, Listeria monocytogenes, Staphylococcus aureus, Bacillus cereus, Clostridium perfringens และ Vibrio ให้ขึ้นเป็นโคโลนีและหลอดเชื้อเข้มข้น นี่คือตู้ที่ตรงงาน ซื้อ Class II ที่ระบุว่าผ่าน NSF/ANSI 49 หรือ EN 12469 และให้ผู้ขายระบุชนิดในใบเสนอราคา ไม่ใช่แค่คำว่า Class II

ตู้ดูดควัน (fume hood)

แผ่นกรอง HEPA ออกแบบมากรองอนุภาค ไม่ได้กรองก๊าซหรือไอระเหย WHO ระบุว่าถ้าต้องกันทั้งเชื้อและไอสารเคมี ต้องใช้ระบบดูดทิ้งทั้งหมดที่เหมาะสม และการระบายสารเคมีเป็นงานติดตั้งเฉพาะทาง แล็บอาหารที่ทำทั้งเคมี (ตัวทำละลาย กรด) และจุลินทรีย์จึงต้องมีทั้งตู้ดูดควันและ BSC ใช้แทนกันไม่ได้

สิ่งที่ตามมากับตู้ Class II

WHO กำหนดให้รับรองสมรรถนะของตู้ Class II ทุกตู้ตามมาตรฐานระดับชาติหรือสากล ทั้งตอนผลิต (type test) และอีกครั้งเมื่อติดตั้งในที่ (field test) โดยช่างที่มีคุณสมบัติ และทำซ้ำเป็นประจำ โดยทั่วไปอย่างน้อยปีละครั้ง รายการทดสอบมีทั้งการรั่วของแผ่นกรอง HEPA ความเร็วลมลง ความเร็วลมเข้าด้านหน้า รูปแบบควัน สัญญาณเตือน และ interlock ดังนั้นก่อนซื้อให้ถามว่าใครในประเทศไทยเป็นผู้รับรองตู้รุ่นนั้นในที่ติดตั้ง และค่าใช้จ่ายต่อปีเท่าไร ตู้ที่ไม่มีใครรับรองได้คือตู้ที่ audit ไม่ผ่านตั้งแต่ปีที่สอง

สองข้อจากคู่มือเดียวกันที่แล็บไทยมักทำสวนทาง: ห้ามใช้ตะเกียงบุนเซนหรือตะเกียงแอลกอฮอล์ในตู้ เพราะความร้อนทำให้กระแสลมผิดรูปและอาจทำลายแผ่นกรอง ให้ใช้เครื่องเผาลวดไฟฟ้า (microincinerator) หรือดีกว่านั้นคือลูปปลอดเชื้อแบบใช้แล้วทิ้ง และหลอด UV ไม่ใช่วิธีฆ่าเชื้อตู้เพียงวิธีเดียวที่แนะนำ ถ้าใช้ต้องเช็ดทำความสะอาดทุกสัปดาห์และวัดความเข้มแสงตอนรับรองตู้

หม้อนึ่งฆ่าเชื้อ: สองงาน สองรอบ และกฎหมายหนึ่งฉบับ

หม้อนึ่งในแล็บจุลินทรีย์อาหารทำสองงานที่ต้องการรอบต่างกัน งานแรกคือทำอาหารเลี้ยงเชื้อให้ปลอดเชื้อ ซึ่งสูตรส่วนใหญ่ใน FDA BAM สั่งตรงกัน เช่น plate count agar ในสูตร M124 นึ่ง 15 นาทีที่ 121 องศาเซลเซียส งานที่สองคือทำลายเชื้อในของเสีย จาน หลอด และถุงขยะติดเชื้อก่อนทิ้ง

WHO อธิบายว่าเชื้อส่วนใหญ่ตายที่ 100 องศา แต่สปอร์ทนได้ จึงต้องใช้ไอน้ำภายใต้ความดันที่ 121 หรือ 134 องศา และประเด็นที่ทำให้รอบล้มเหลวคืออากาศ อากาศเป็นฉนวน ถ้ายังค้างในห้องนึ่งหรือในถุงขยะ อุณหภูมิจุดนั้นจะไม่ถึง รอบแบบไม่มีปั๊มสุญญากาศ (passive) ไล่อากาศด้วยไอน้ำและเหมาะกับของที่ไม่ขวางการไล่อากาศเท่านั้น ส่วนของเสียในถุง เครื่องแก้ว และของที่มีรูพรุนต้องใช้รอบสุญญากาศ (active) ที่ดูดอากาศออกเป็นจังหวะ WHO จึงให้เลือกหม้อนึ่งจากงานที่จะใช้จริง ชนิดและปริมาณของเสีย แล้ว validate ทุกรอบที่ใช้

บันทึกที่ต้องมี: เวลา วันที่ ผู้ใช้ ชนิดและปริมาณของที่นึ่งทุกรอบ ตัวบ่งชี้ทางชีวภาพ (สปอร์ Geobacillus stearothermophilus) เป็นระยะเพื่อพิสูจน์ว่าเชื้อตายจริง ส่วนเทปหรือแถบสีบอกได้แค่ว่าของชิ้นนั้นผ่านสภาวะที่ผู้ผลิตกำหนด ไม่ได้บอกว่าอุณหภูมิค้างนานพอหรือไม่ หม้อนึ่งที่พิมพ์กราฟอุณหภูมิและความดันต่อรอบได้จึงประหยัดเวลาตอน audit มากกว่าราคาที่ต่างกัน

เรื่องขนาด: แล็บที่นึ่งอาหารเลี้ยงเชื้อตอนเช้าและนึ่งขยะตอนบ่ายด้วยหม้อเดียว ต้องนับเวลารอบบวกเวลารอเย็นของของเหลวเข้าไปด้วย หลายแล็บจบที่หม้อสองใบ ใบเล็กสำหรับอาหารเลี้ยงเชื้อ ใบใหญ่สำหรับของเสีย ซึ่งถูกกว่าหม้อใบเดียวที่ใหญ่พอสำหรับทั้งสองงานและว่างครึ่งวัน

กฎกระทรวงแรงงาน พ.ศ. 2564

กฎกระทรวงกำหนดมาตรฐานความปลอดภัยเกี่ยวกับเครื่องจักร ปั้นจั่น และหม้อน้ำ พ.ศ. 2564 (ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 138 ตอนที่ 52 ก วันที่ 6 สิงหาคม 2564) นิยามภาชนะรับความดันว่าภาชนะปิดที่ความดันภายในและภายนอกต่างกันมากกว่า 50 กิโลปาสคาล ห้องนึ่งของหม้อนึ่งไอน้ำที่ 121 องศาทำงานที่ประมาณ 100 กิโลปาสคาลเหนือบรรยากาศ และรายการยกเว้นในข้อ 93 ไม่ได้เอ่ยถึงหม้อนึ่งฆ่าเชื้อ นายจ้างจึงควรอ่านหมวดนี้กับหม้อนึ่งทุกใบในโรงงาน

หน้าที่ที่ตามมาตามตัวบท: ข้อ 95 ใช้ภาชนะที่มีคุณสมบัติตามมาตรฐาน มอก. ISO ASME JIS DIN TRD BS EN DOT หรือเทียบเท่า ข้อ 96 แจ้งการใช้งานหรือยกเลิกการใช้งานต่ออธิบดีกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานภายใน 30 วัน ข้อ 97 ใช้และบำรุงรักษาตามรายละเอียดคุณลักษณะและคู่มือของผู้ผลิต ซึ่งต้องเป็นภาษาไทยหรือภาษาที่ลูกจ้างใช้ได้ ถ้าไม่มีต้องให้วิศวกรจัดทำ ข้อ 115 ภาชนะที่ปริมาตรน้อยกว่า 1 ลูกบาศก์เมตรหรือความดันน้อยกว่า 500 กิโลปาสคาล ซึ่งครอบคลุมหม้อนึ่งแล็บแทบทุกรุ่น ต้องให้วิศวกรตรวจพินิจและวัดความหนาอย่างน้อยห้าปีต่อครั้ง และเก็บสำเนาไว้ให้พนักงานตรวจความปลอดภัย

นิยามหม้อน้ำในกฎกระทรวงเดียวกันคือภาชนะปิดที่ผลิตน้ำร้อนหรือไอน้ำความดันสูงกว่าบรรยากาศด้วยความร้อนจากเชื้อเพลิงหรือพลังงานอื่น หม้อนึ่งที่ต้มน้ำในตัวด้วยฮีตเตอร์ไฟฟ้าจะถูกอ่านเป็นหม้อน้ำหรือภาชนะรับความดัน เป็นเรื่องที่เจ้าหน้าที่ความปลอดภัยของโรงงานควรถามกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานให้ชัดก่อนติดตั้ง แต่ไม่ว่าคำตอบจะเป็นทางไหน สิ่งที่ต้องขอจากผู้ขายเหมือนกัน: มาตรฐานที่ใช้สร้างตัวถัง ใบรับรองการทดสอบ และคู่มือภาษาไทย

ตู้บ่มเชื้อ อ่างน้ำ และตู้เย็น

อุณหภูมิที่ต้องมีพร้อมกันและความแม่นของอ่างน้ำมาจากตัววิธี ไม่ได้มาจากห้อง รวมไว้แล้วในบทความเรื่องเครื่องมือ สิ่งที่ห้องต้องเตรียมให้คือปลั๊กไฟแยกวงจรสำหรับตู้บ่มสามใบกับอ่างน้ำ พื้นที่วางที่ไม่โดนลมแอร์เป่าตรง และตู้เย็นเก็บอาหารเลี้ยงเชื้อกับตัวอย่างแยกจากตู้เย็นของพนักงาน ซึ่ง WHO ห้ามเก็บอาหารและเครื่องดื่มในแล็บอยู่แล้ว

ผังห้อง: ข้อกำหนดพื้นฐานของ WHO และโครงของ ISO 7218

คู่มือ WHO ฉบับที่ 4 เลิกแบ่งห้องตามระดับความปลอดภัยแบบตายตัว และกำหนดข้อกำหนดพื้นฐาน (core requirements) ที่ใช้กับทุกห้องปฏิบัติการที่จับต้องเชื้อ ข้อที่เกี่ยวกับตัวห้องมีดังนี้

• พื้นที่เพียงพอสำหรับทำงาน ทำความสะอาด และซ่อมบำรุงอย่างปลอดภัย
• อ่างล้างมือที่เปิดได้โดยไม่ใช้มือในทุกห้องแล็บ ควรอยู่ใกล้ประตูทางออก
• จำกัดการเข้าออก ประตูมีช่องมอง และติดสัญลักษณ์ชีวภัยที่ประตูทุกจุดที่จับต้องหรือเก็บวัสดุติดเชื้อ
• ผนัง พื้น และเฟอร์นิเจอร์เรียบ ทำความสะอาดง่าย น้ำซึมไม่ได้ ทนสารเคมีและน้ำยาฆ่าเชื้อที่ใช้ ใต้โต๊ะและระหว่างตู้ต้องเข้าไปทำความสะอาดได้
• พื้นโต๊ะกันน้ำ ทนน้ำยาฆ่าเชื้อ กรด ด่าง ตัวทำละลาย และความร้อนปานกลาง
• ระบบระบายอากาศ รวมถึงพัดลมและแอร์แบบแยกส่วนที่ติดเพิ่มทีหลัง ต้องไม่ทำให้กระแสลมรบกวนการทำงานที่ปลอดภัย ต้องคิดเรื่องความเร็วและทิศทางลม และเลี่ยงลมปั่นป่วน
• แสงสว่างเพียงพอทุกงาน มีไฟฉุกเฉินพอให้หยุดงานและออกจากห้องได้อย่างปลอดภัย
• ที่เก็บของพอสำหรับของใช้ประจำ ไม่รกโต๊ะและทางเดิน ที่เก็บระยะยาวควรอยู่นอกห้อง
• ที่เก็บอาหาร เครื่องดื่ม ของส่วนตัว และเสื้อคลุม รวมถึงที่กินดื่ม ต้องอยู่นอกแล็บ มีชุดปฐมพยาบาลเข้าถึงง่าย
• วิธีทำลายเชื้อในของเสีย เช่น น้ำยาฆ่าเชื้อและหม้อนึ่ง ต้องอยู่ใกล้แล็บ และการจัดการของเสียต้องอยู่ในแบบตั้งแต่ออกแบบ

ข้อที่แล็บโรงงานไทยสะดุดบ่อยที่สุดคือแอร์แบบแยกส่วนกับพัดลม แอร์ที่เป่าผ่านหน้าตู้ Class II ทำลายม่านลมด้านหน้าที่ตู้ใช้กันคน และแอร์ที่เป่าใส่ตู้บ่มทำให้อุณหภูมิที่ผนังตู้แกว่ง ผังห้องควรวางตู้ทั้งสองชนิดพ้นแนวลมก่อนกำหนดตำแหน่งปลั๊ก

สำหรับห้องที่จะขอการรับรองระบบงาน โครงที่ผู้ตรวจประเมินใช้คือ ISO 7218:2024 ฉบับที่ 4 (มิถุนายน 2567) ซึ่งยกเลิกฉบับ 2007 และ Amd 1:2013 สารบัญของฉบับนี้บอกโครงห้องได้ในตัว: ข้อ 4 สถานที่ (ข้อพิจารณาด้านความปลอดภัยทางชีวภาพ การออกแบบ พื้นที่ และผังพร้อมอุปกรณ์ติดตั้ง) ข้อ 6 เครื่องมือ (เครื่องทำให้ปลอดเชื้อและให้ความร้อน เครื่องมือควบคุมอุณหภูมิและอุปกรณ์เฝ้าระวัง ตู้ป้องกัน เครื่องตีตัวอย่าง เครื่องทำน้ำบริสุทธิ์) และข้อ 7 การทำให้ปลอดเชื้อ การทำลายเชื้อ การจัดการของเสีย และการล้าง มาตรฐานฉบับนี้ระบุด้วยว่าข้อกำหนดทั่วไปของมันมีผลเหนือข้อกำหนดเดียวกันในมาตรฐานวิธีเฉพาะ ดังนั้นกฎของห้องมาก่อนกฎของวิธีเมื่อสองอย่างทับกัน

ตัวบทของ ISO 7218 ต้องซื้ออ่าน ตัวเลขข้างในจึงไม่ปรากฏในบทความนี้ แต่ลำดับของสารบัญคือลำดับที่ควรเดินในห้อง: รับตัวอย่าง เตรียมตัวอย่าง เขี่ยเชื้อในตู้ บ่ม อ่านผล แล้วจบที่หม้อนึ่ง โดยไม่เดินสวนกลับผ่านโต๊ะเตรียมอาหารเลี้ยงเชื้อ

รายการตั้งต้นของห้อง

• ตู้ Class II ที่ระบุมาตรฐาน NSF/ANSI 49 หรือ EN 12469 พร้อมชื่อผู้รับรองในที่ติดตั้งและราคาต่อปี
• หม้อนึ่งฆ่าเชื้อที่ระบุปริมาตรห้องนึ่ง รอบสำหรับของเหลว ของเสีย และเครื่องมือ เครื่องพิมพ์หรือบันทึกรอบ มาตรฐานตัวถัง ใบรับรองการทดสอบ และคู่มือภาษาไทย
• ตู้บ่มเชื้อและอ่างน้ำตามอุณหภูมิที่วิธีกำหนด ตามบทความเรื่องเครื่องมือ
• ตู้ดูดควันแยกต่างหาก ถ้าแล็บทำงานเคมีในห้องเดียวกัน
• อ่างล้างมือแบบไม่ใช้มือเปิดใกล้ประตู พื้นโต๊ะและพื้นห้องที่ทนน้ำยาฆ่าเชื้อ
• ประตูจำกัดการเข้าออกพร้อมสัญลักษณ์ชีวภัย ชุดปฐมพยาบาล ที่เก็บของส่วนตัวนอกห้อง
• ตัวบ่งชี้ทางชีวภาพสำหรับหม้อนึ่ง ถุงและถังของเสียที่นึ่งได้ เครื่องเผาลวดไฟฟ้าหรือลูปใช้แล้วทิ้งแทนตะเกียงในตู้
• ผังตำแหน่งแอร์ พัดลม และปลั๊ก ที่วางตู้ Class II กับตู้บ่มพ้นแนวลม

เมื่อขอใบเสนอราคา ให้ระบุ

เชื้อที่แล็บจะเพาะเลี้ยงจริง (เฉพาะดัชนีสุขลักษณะ หรือรวม enrichment ของ Salmonella และ Listeria) ความกว้างตู้ที่ต้องการและมาตรฐานที่ต้องผ่าน ปริมาตรอาหารเลี้ยงเชื้อและปริมาณของเสียต่อวันเพื่อกำหนดขนาดและจำนวนหม้อนึ่ง โรงงานมีไอน้ำจากส่วนกลางหรือไม่ ไฟฟ้าที่ห้องจ่ายได้ และแผนขอการรับรอง ISO/IEC 17025 ข้อมูลชุดนี้ทำให้ใบเสนอราคาระบุรุ่น ชนิดตู้ และรอบหม้อนึ่งที่ตรงงานได้ตั้งแต่ฉบับแรก ส่งคำขอใบเสนอราคา พร้อมรายการนี้ได้เลย

ข้อเท็จจริงในบทความตรวจทานกับตัวบทของประกาศฯ ฉบับที่ 420 กฎกระทรวง พ.ศ. 2564 ในราชกิจจานุเบกษา คู่มือ WHO ฉบับที่ 4 ปี 2020 และหน้ามาตรฐาน ISO 7218:2024 เมื่อ 21 กันยายน 2569 ตรวจฉบับล่าสุดก่อนใช้ตัวเลขในสเปกจัดซื้อหรือเอกสาร audit