ตั้งแล็บจุลินทรีย์อาหารให้ตรวจตามประกาศฯ ฉบับที่ 416 ได้: เครื่องมือและวัสดุที่วิธีวิเคราะห์กำหนด

ในเรื่อง ตารางวิธีวิเคราะห์ของประกาศฯ 416 เราไล่จากบัญชีหมายเลข 3 ย้อนกลับมาเป็นรายการอาหารเลี้ยงเชื้อ บทความนี้ทำงานเดียวกันกับอีกครึ่งหนึ่งของแล็บ คือเครื่องมือ วิธีวิเคราะห์ทุกวิธีที่บัญชี 3 อ้างถึงมีหัวข้อ Equipment and materials ของตัวเอง ระบุอุณหภูมิตู้บ่ม ขนาดจานเพาะเชื้อ ความแม่นของอ่างน้ำ และช่วงที่นับโคโลนีได้ เอาหัวข้อเหล่านั้นมาวางเรียงตามลำดับงานจริง ก็จะได้รายการจัดซื้อที่อ้างอิงได้ทุกบรรทัด

ตัวเลขในบทความนี้มาจากตัวบทฉบับปัจจุบันของแต่ละวิธี คือ FDA BAM บทที่ 1 (เมษายน 2565) บทที่ 3 (มกราคม 2569) บทที่ 4 (ตุลาคม 2563) บทที่ 12 (มีนาคม 2559) บทที่ 14 (ตุลาคม 2563) และ ISO 6579-1 กับ ISO 11290-1 ตามที่บัญชี 3 ระบุ บัญชี 3 กำกับทุกวิธีว่า updated version ดังนั้นฉบับที่บังคับคือฉบับล่าสุด ไม่ใช่ฉบับที่อยู่ในมือตอนตั้งแล็บ

เริ่มจากตัวอย่าง: ชั่ง เจือจาง ตีป่น

BAM บทที่ 1 เขียนขั้นตอนเตรียมตัวอย่างสำหรับการนับเชื้อไว้ตรงตัว: หน่วยวิเคราะห์ 50 กรัม ใส่ Butterfield's phosphate-buffered dilution water 450 มล. ปั่น 2 นาที ได้ความเจือจาง 10 ยกกำลังลบ 1 แล้วต้องเจือจางต่อทันที ส่วนการตรวจหาเชื้อก่อโรคอย่าง Salmonella ใช้หน่วยวิเคราะห์ 25 กรัม ซึ่งรวมเป็น composite 375 กรัมได้ตามแผนสุ่มตัวอย่างในบทเดียวกัน

ของที่ต้องมีในขั้นนี้จึงเป็นเครื่องชั่งสำหรับชั่งหน่วยวิเคราะห์ เครื่องตีป่นตัวอย่างพร้อมภาชนะปลอดเชื้อ ขวดเจือจางบรรจุ 90 บวกลบ 1 มล. ตามที่บทที่ 3 ระบุ และปิเปตต์ขนาด 1, 5 และ 10 มล. แบ่งขีด 0.1 มล. พร้อม pipet aid หรือปิเปตต์อัตโนมัติ เพราะบทที่ 3 ห้ามใช้ปากดูดโดยตรง BAM เขียนขั้นตอนไว้กับ blender แต่ในทางปฏิบัติแล็บที่ทำตามวิธี ISO มักใช้เครื่องตีป่นแบบใบพาย (stomacher) กับถุงปลอดเชื้อ ซึ่งลดการล้างและฆ่าเชื้อโถปั่นระหว่างตัวอย่าง

จานเพาะเชื้อ: ขนาดที่วิธีเรียก

จานเพาะเชื้อไม่ได้มีขนาดเดียว บทที่ 3 ระบุจานแก้วหรือพลาสติกอย่างน้อย 15 x 90 มม. บทที่ 14 สำหรับ B. cereus ระบุจานปลอดเชื้อ 15 x 100 มม. และวิธี membrane filtration ในบทที่ 4 ใช้จานพลาสติกปลอดเชื้อ 50 x 12 มม. ฝาปิดสนิท คู่กับ membrane filter ขนาด 47 มม. รูพรุน 0.45 ไมโครเมตร ถ้าแล็บทำทั้ง aerobic plate count และ B. cereus จานสองขนาดจึงต้องอยู่บนชั้นพร้อมกัน

ปริมาตรวุ้นก็มีตัวเลขกำกับ บทที่ 3 ให้เท plate count agar ที่ปรับอุณหภูมิไว้ 45 บวกลบ 1 องศา ลงจานละ 12 ถึง 15 มล. ภายใน 15 นาทีนับจากเจือจางครั้งแรก ห้ามซ้อนจานขณะเทหรือขณะวุ้นกำลังแข็ง และให้คว่ำจานตอนบ่ม สำหรับจานเทไว้ล่วงหน้า บทเดียวกันแนะนำประมาณ 15 มล. ต่อจาน 100 มม. และ 50 มล. ต่อจาน 150 มม. ส่วนวุ้นสำหรับยีสต์และรา สูตร M124 ระบุ 20 ถึง 25 มล. ในจาน 15 x 100 มม.

จานพลาสติกปลอดเชื้อใช้ครั้งเดียวแล้วทิ้ง จานแก้วต้องล้างและนึ่งฆ่าเชื้อทุกรอบ ทางเลือกจึงเป็นเรื่องปริมาณงานกับหม้อนึ่งที่มี ไม่ใช่เรื่องถูกผิด ตอนสั่งซื้อ จานเพาะเชื้อและวัสดุสิ้นเปลืองสำหรับงานจุลชีววิทยา ให้ระบุขนาด ความปลอดเชื้อ และจำนวนต่อแพ็กในคำขอใบเสนอราคา เพราะสามอย่างนี้เปลี่ยนราคาต่อจานมากกว่ายี่ห้อ

ตู้บ่มเชื้อ: อุณหภูมิที่ต้องมีครบ

ตู้บ่มเชื้อคือจุดที่แล็บใหม่ประเมินต่ำที่สุด เพราะวิธีแต่ละวิธีบ่มคนละอุณหภูมิ และหลายวิธีต้องบ่มพร้อมกัน ตัวเลขที่ตัวบทกำหนด:

• Aerobic plate count (BAM บทที่ 3): 35 บวกลบ 1 องศา นาน 48 บวกลบ 2 ชั่วโมง ตัวอย่างนมใช้ 32 บวกลบ 1 องศา
• S. aureus บน Baird-Parker (BAM บทที่ 12): 35 ถึง 37 องศา นาน 45 ถึง 48 ชั่วโมง และต้องมีตู้อบหรือตู้บ่มสำหรับทำให้ผิวหน้าวุ้นแห้งก่อนเกลี่ยเชื้อ
• B. cereus (BAM บทที่ 14): ตู้บ่ม 30 บวกลบ 2 องศา และ 35 บวกลบ 2 องศา จานคัดแยกบ่ม 18 ถึง 24 ชั่วโมงที่ 30 องศา
• Coliform และ E. coli (BAM บทที่ 4): enrichment ใน LST ที่ 35 บวกลบ 0.5 องศา ตามที่แก้ไขเดือนตุลาคม 2563
• Salmonella (ISO 6579-1): selective enrichment ใน RVS ที่ 41.5 องศา ควบคู่กับ MKTTn ที่ 37 องศา แล้วคัดแยกที่ 37 องศา
• Listeria (ISO 11290-1): half-Fraser ที่ 30 องศา แล้ว Fraser และจานคัดแยกที่ 37 องศา

รวมแล้วแล็บที่รับงานตามบัญชี 2 ของอาหารทั่วไปต้องบ่มได้อย่างน้อยสามจุด คือ 30, 35 ถึง 37 และ 41.5 องศา พร้อมกัน ตู้เดียวปรับสลับไม่ได้ เพราะทุกวิธีบ่มข้ามคืนและซ้อนวันกัน ตอนกำหนดสเปกตู้บ่มเชื้อ ให้เริ่มจากจำนวนจานต่อวันคูณจำนวนวันบ่ม แล้วค่อยเลือกขนาด ส่วนตู้อบลมร้อนไม่ใช่ตู้บ่มเชื้อ ช่วงอุณหภูมิและความสม่ำเสมอออกแบบมาคนละงาน อย่าใช้แทนกันเพื่อประหยัดหนึ่งตู้

อ่างน้ำควบคุมอุณหภูมิ: สเปกที่แคบที่สุดในรายการ

อ่างน้ำมีสองหน้าที่ อย่างแรกคือปรับอุณหภูมิวุ้นก่อนเท บทที่ 3 ระบุ 45 บวกลบ 1 องศา บทที่ 14 ยอมรับ 45 บวกลบ 2 องศา และมีอ่าง 100 บวกลบ 2 องศาสำหรับละลายวุ้นในขวด อย่างที่สองแคบกว่ามาก คือการยืนยัน E. coli ในหลอด EC ตามบทที่ 4 ต้องใช้อ่างน้ำแบบมีฝาปิดและระบบหมุนเวียนน้ำ คุมที่ 44.5 บวกลบ 0.2 องศา (แก้จาก 45.5 องศาเมื่อกรกฎาคม 2560) บ่ม 24 บวกลบ 2 ชั่วโมง และอ่านซ้ำที่ 48 บวกลบ 2 ชั่วโมง อ่างน้ำธรรมดาที่แกว่งได้หนึ่งองศาไม่ผ่านข้อนี้ ถ้าเกณฑ์ของกลุ่มอาหารของคุณมี E. coli หรือ coliform ให้ระบุความแม่นบวกลบ 0.2 องศาในคำขอใบเสนอราคาตั้งแต่แรก

นับโคโลนี

บทที่ 3 ระบุเครื่องนับโคโลนีแบบ dark-field หรือ Quebec หรือเทียบเท่า พร้อมแหล่งกำเนิดแสงและแผ่นตาราง และเครื่องนับจำนวน (tally register) ช่วงจานที่นับได้คือ 15 ถึง 300 โคโลนีต่อจาน ซึ่งฉบับปรับปรุงเดือนมีนาคม 2568 เปลี่ยนจากเดิม 25 ถึง 250 ส่วน S. aureus บน Baird-Parker บทที่ 12 ให้เลือกจานที่มี 20 ถึง 200 โคโลนี งานเกลี่ยเชื้อ (spread plate) ในบทที่ 14 ใช้แท่งแก้วเกลี่ยเส้นผ่านศูนย์กลาง 3 ถึง 4 มม. ส่วนเกลี่ยยาว 45 ถึง 55 มม. เกลี่ยตัวอย่าง 0.1 มล. ต่อจาน

ฆ่าเชื้อ ความปลอดภัย และของเสีย

อาหารเลี้ยงเชื้อที่เตรียมเอง เช่น plate count agar ตามสูตร M124 นึ่งฆ่าเชื้อ 15 นาทีที่ 121 องศา แล็บจึงต้องมีหม้อนึ่งฆ่าเชื้อ ที่ทำรอบ 121 องศาได้ทั้งขวดวุ้นและของเสียจากการเพาะเชื้อ โดยแยกรอบสะอาดกับรอบของเสียออกจากกัน อุปกรณ์ที่ตัวบทระบุถัดจากนั้นคือตะเกียงบุนเซนขนาดใหญ่และเล็ก ห่วงเขี่ยเชื้อลวดนิโครมหรือแพลทินัม และชั้นวางหลอดทดลอง ส่วนตู้ชีวนิรภัย หัวข้ออุปกรณ์ของ BAM ไม่ได้บังคับไว้ แต่การทำ enrichment เชื้อก่อโรคเป็นงานที่แล็บควรประเมินความเสี่ยงและจัดพื้นที่ทำงานปลอดเชื้อให้เหมาะกับเชื้อที่รับตรวจ

เก็บตัวอย่างและอาหารเลี้ยงเชื้อ

บทที่ 3 ระบุตู้เย็นสำหรับเก็บตัวอย่างที่ 0 ถึง 5 องศา (นม 0 ถึง 4.4 องศา) และช่องแช่แข็งสำหรับรักษาตัวอย่างแช่แข็งให้คงสภาพ บทที่ 1 ย้ำว่าตัวอย่างที่เน่าเสียง่ายต้องแช่เย็นทันทีที่รับ และตัวอย่างแช่แข็งต้องไม่ละลายระหว่างขนส่ง ตู้เย็นแล็บจึงควรมีเทอร์โมมิเตอร์ที่อ่านและบันทึกได้ ไม่ใช่ตู้เย็นที่ใช้ร่วมกับของกิน ส่วนอาหารเลี้ยงเชื้อสำเร็จรูปและวุ้นผง ให้เก็บตามที่ผู้ผลิตระบุบนฉลากแต่ละรุ่น

รายการตั้งต้นของแล็บจุลินทรีย์อาหาร

รวมทุกหัวข้อข้างบนเป็นรายการเดียว พร้อมวิธีที่เป็นที่มาของแต่ละบรรทัด:

• เครื่องชั่งสำหรับชั่งหน่วยวิเคราะห์ 25 และ 50 กรัม (BAM บทที่ 1)
• เครื่องตีป่นตัวอย่างพร้อมถุงหรือโถปลอดเชื้อ และขวดเจือจาง 90 มล. (BAM บทที่ 1 และ 3)
• ปิเปตต์ 1, 5, 10 มล. แบ่งขีด 0.1 มล. พร้อม pipet aid หรือไมโครปิเปตต์ (BAM บทที่ 3)
• จานเพาะเชื้อ 15 x 90 มม. และ 15 x 100 มม. ปลอดเชื้อ และจาน 50 x 12 มม. ถ้าทำ membrane filtration (BAM บทที่ 3, 4, 14)
• ตู้บ่มเชื้อครอบคลุม 30, 35 ถึง 37 และ 41.5 องศา พร้อมกัน และตู้สำหรับทำผิววุ้นให้แห้ง (BAM บทที่ 3, 12, 14 และ ISO 6579-1, ISO 11290-1)
• อ่างน้ำ 45 บวกลบ 1 องศาสำหรับวุ้น และอ่างน้ำแบบมีฝาปิดหมุนเวียนน้ำ 44.5 บวกลบ 0.2 องศาถ้าตรวจ E. coli (BAM บทที่ 3 และ 4)
• เครื่องนับโคโลนีพร้อมแผ่นตาราง เครื่องนับจำนวน และแท่งแก้วเกลี่ยเชื้อ (BAM บทที่ 3 และ 14)
• หม้อนึ่งฆ่าเชื้อรอบ 121 องศา 15 นาที ตะเกียงบุนเซน ห่วงเขี่ยเชื้อ และชั้นวางหลอด (BAM M124 และบทที่ 14)
• ตู้เย็น 0 ถึง 5 องศาและช่องแช่แข็งสำหรับตัวอย่าง พร้อมเทอร์โมมิเตอร์ที่บันทึกได้ (BAM บทที่ 1 และ 3)
• อาหารเลี้ยงเชื้อตามรายการในเรื่องตารางวิธีวิเคราะห์ของประกาศฯ 416

เมื่อขอใบเสนอราคา ให้ระบุ

จำนวนตัวอย่างและจำนวนจานต่อวัน อุณหภูมิบ่มทุกจุดที่แล็บต้องใช้พร้อมกัน ความแม่นของอ่างน้ำที่ต้องการ (บวกลบ 1 หรือบวกลบ 0.2 องศา) ปริมาตรหม้อนึ่งต่อรอบ ขนาดและจำนวนจานต่อแพ็ก และเชื้อที่รับตรวจ เพราะรายการเชื้อกำหนดทั้งอาหารเลี้ยงเชื้อและระดับความปลอดภัยของพื้นที่ทำงาน ข้อมูลชุดนี้ทำให้ใบเสนอราคาระบุรุ่นที่ตรงวิธีได้ตั้งแต่ฉบับแรก ส่งคำขอใบเสนอราคา พร้อมรายการนี้ได้เลย

ตู้ปลอดเชื้อชนิดไหนกันคน หม้อนึ่งต้องมีรอบอะไรและกฎหมายแรงงานมองมันเป็นอะไร รวมถึงข้อกำหนดพื้นฐานของห้องตาม WHO และ ISO 7218 แยกไว้อีกบทความหนึ่ง: ห้องรอบโต๊ะเพาะเชื้อ

ข้อเท็จจริงในบทความตรวจทานกับตัวบทของ FDA BAM ฉบับปัจจุบันและหน้ากฎหมายอาหารของ อย. เมื่อ 21 กันยายน 2569 วิธีวิเคราะห์ทุกตัวในบัญชี 3 มีเงื่อนไข updated version กำกับ ฉบับที่ออกหลังวันดังกล่าวจึงมีผลบังคับแทนโดยอัตโนมัติ ตรวจฉบับล่าสุดก่อนใช้ตัวเลขในสเปกจัดซื้อหรือเอกสาร audit