เขียน TOR ครุภัณฑ์วิทยาศาสตร์อย่างไรให้ได้ของตรงงาน และไม่ล็อกสเปก

สเปกที่เขียนว่า "เครื่องชั่งทศนิยม 4 ตำแหน่ง อ่านค่าละเอียด 0.1 มิลลิกรัม พิกัด 220 กรัม จานชั่งกลม เส้นผ่านศูนย์กลาง 90 มิลลิเมตร พร้อมช่องต่อ RS-232" อ่านดูเหมือนสเปกที่รัดกุมดี แต่ในทางปฏิบัติมันคือสเปกของเครื่องรุ่นเดียวในตลาด และนั่นทำให้ TOR ฉบับนั้นมีปัญหาตั้งแต่ยังไม่ประกาศ

บทความนี้เขียนสำหรับสองฝ่าย ฝ่ายที่ต้องร่าง TOR และฝ่ายที่ต้องอ่าน TOR แล้วตัดสินใจว่าจะยื่นหรือไม่ยื่น

กติกาข้อเดียวที่สำคัญที่สุด

มาตรา 9 แห่งพระราชบัญญัติการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 (opens in a new tab) ห้ามกำหนดคุณลักษณะเฉพาะของพัสดุให้ใกล้เคียงกับยี่ห้อใดยี่ห้อหนึ่ง หรือของผู้ขายรายใดรายหนึ่งโดยเฉพาะ มีข้อยกเว้นอยู่สองกรณี คือพัสดุนั้นมียี่ห้อเดียวจริง ๆ หรือจำเป็นต้องใช้อะไหล่ของยี่ห้อนั้น

ข้อห้ามนี้ไม่ได้แปลว่าห้ามเขียนสเปกให้ละเอียด สเปกละเอียดเป็นสิ่งจำเป็น สิ่งที่ห้ามคือการเขียนสเปกโดยถอดคุณสมบัติมาจากแคตตาล็อกของเครื่องรุ่นใดรุ่นหนึ่ง แล้วเรียงต่อกันจนเหลือผู้เสนอราคาได้รายเดียว

เส้นแบ่งอยู่ตรงคำถามว่า ตัวเลขนี้มาจากงานที่ต้องทำ หรือมาจากสเปกชีตของเครื่องที่เล็งไว้แล้ว

วิธีตรวจสเปกของตัวเองก่อนประกาศ

ลองไล่ทีละบรรทัดแล้วถามว่าตัวเลขนี้จำเป็นเพราะอะไร

1. ค่าที่กำหนดมาจากวิธีทดสอบหรือมาตรฐานอะไร ถ้าอ่านค่าละเอียด 0.1 มิลลิกรัมเพราะวิธีวิเคราะห์กำหนดไว้ ก็เขียนอ้างวิธีวิเคราะห์นั้นไปเลย เหตุผลจะอยู่ในเอกสาร และไม่มีใครโต้แย้งได้
2. ถ้าลบบรรทัดนี้ออก งานยังทำได้ไหม ถ้ายังได้ แสดงว่าบรรทัดนั้นคือความชอบส่วนตัว ไม่ใช่ความจำเป็น
3. มีผู้ผลิตกี่รายที่ผ่านสเปกชุดนี้ทั้งชุด ถ้าตอบไม่ได้ ให้ถามผู้ขายสองสามรายก่อน ไม่ใช่เพื่อให้เขาช่วยเขียน แต่เพื่อรู้ว่าสเปกที่เขียนไปแล้วเหลือทางเลือกกี่ทาง
4. ขนาดทางกายภาพจำเป็นจริงหรือไม่ ขนาดจานชั่ง ความสูงตู้ ระยะห่างขา — ตัวเลขพวกนี้มักหลุดมาจากแคตตาล็อกมากที่สุด และแทบไม่เคยเป็นข้อกำหนดของงานจริง เว้นแต่พื้นที่ติดตั้งจำกัดจริง ซึ่งกรณีนั้นให้เขียนว่าพื้นที่มีเท่าไหร่ แทนที่จะเขียนว่าเครื่องต้องกว้างเท่าไหร่

เขียนแบบไหนถึงจะได้ของที่ต้องการ โดยไม่ผิดกติกา

เขียนเป็นช่วงค่าและเงื่อนไขการใช้งาน แทนการเขียนค่าเดี่ยว

• แทนที่จะเขียน "พิกัด 220 กรัม" ให้เขียน "พิกัดไม่น้อยกว่า 200 กรัม"
• แทนที่จะเขียน "อ่านค่าละเอียด 0.1 มิลลิกรัม" ให้เขียน "อ่านค่าละเอียด 0.1 มิลลิกรัมหรือละเอียดกว่า"
• แทนที่จะระบุรุ่นของชุดสอบเทียบ ให้เขียนว่าต้องสอบเทียบได้ตามมาตรฐานใด และต้องมีใบรับรองแบบไหน

สิ่งที่ควรใส่เพิ่มและมักถูกลืม คือเงื่อนไขหลังการขาย ระยะเวลารับประกัน การมีอะไหล่ การมีช่างในประเทศ และระยะเวลาเข้าซ่อม เงื่อนไขเหล่านี้กำหนดได้โดยไม่ผิดมาตรา 9 เพราะเป็นคุณสมบัติของการให้บริการ ไม่ใช่การล็อกยี่ห้อ และในทางปฏิบัติมันคัดผู้เสนอราคาที่ขายแล้วหายไปออกได้ดีกว่าการล็อกสเปกทางเทคนิคเสียอีก

ฝั่งผู้ขาย: อ่าน TOR แล้วตัดสินใจอย่างไร

เมื่อได้ TOR มา สิ่งแรกที่ควรทำไม่ใช่การเทียบสเปกกับสินค้าที่มี แต่คือการนับว่ามีกี่บรรทัดที่สินค้าเราไม่ผ่าน และแต่ละบรรทัดนั้นเป็นเรื่องของงาน หรือเป็นเรื่องของรุ่น

ถ้าเป็นเรื่องของงาน เราแพ้เพราะสินค้าไม่เหมาะ ก็จบ ถ้าเป็นเรื่องของรุ่น — เช่น ระบุขนาดจานชั่งเป็นมิลลิเมตร หรือระบุจำนวนช่องหน่วยความจำ — นั่นคือสเปกที่มีปัญหาตามมาตรา 9 และเป็นสิทธิ์ของผู้ประกอบการที่จะทักท้วงในช่วงรับฟังความคิดเห็นร่างประกาศ

ในทางปฏิบัติ การทักท้วงได้ผลมากที่สุดเมื่อทำก่อนประกาศจริง และเมื่อเสนอทางแก้มาด้วย ไม่ใช่แค่บอกว่าสเปกล็อก การเขียนไปว่า "ขอให้แก้ขนาดจานชั่งเป็นไม่น้อยกว่า 80 มิลลิเมตร เพื่อให้มีผู้เสนอราคาได้มากกว่าหนึ่งราย" ได้ผลกว่าการเขียนว่าสเปกไม่เป็นธรรม

เตรียมเอกสารก่อนถึงวันยื่น

สิ่งที่ทำให้ผู้ยื่นตกรอบบ่อยที่สุดไม่ใช่สเปก แต่คือเอกสาร หนังสือแต่งตั้งตัวแทนจำหน่ายจากผู้ผลิตเป็นตัวที่ใช้เวลานานที่สุด เพราะต้องขอจากต่างประเทศ และผู้ผลิตหลายรายออกให้เป็นรายโครงการ ไม่ใช่ออกครั้งเดียวใช้ตลอด ถ้ายังไม่ได้ลงทะเบียนผู้ค้ากับภาครัฐในระบบ e-GP (opens in a new tab) ต้องทำก่อน เพราะการลงทะเบียนมีกำหนดส่งเอกสาร 15 วันของตัวเอง

หลักการที่อยู่เบื้องหลังทั้งหมดนี้

มาตรา 8 ของพระราชบัญญัติฉบับเดียวกันวางหลักการจัดซื้อจัดจ้างไว้สี่ข้อ คือ คุ้มค่า โปร่งใส มีประสิทธิภาพและประสิทธิผล และตรวจสอบได้ ข้อที่มักถูกลืมคือข้อแรก คุ้มค่าไม่ได้แปลว่าถูกที่สุด และ TOR ที่เขียนดีคือ TOR ที่ทำให้เครื่องที่ถูกที่สุดซึ่งใช้งานไม่ได้จริง ตกไปตั้งแต่ข้อกำหนด ไม่ใช่ตกตอนใช้งานจริงในอีกหกเดือนถัดมา

ข้อมูลกฎหมายในบทความนี้ตรวจสอบเมื่อวันที่ 31 กรกฎาคม 2569 จากแหล่งที่ระบุไว้ด้านล่าง บทความนี้ไม่ได้ระบุวงเงินของแต่ละวิธีจัดซื้อไว้ เพราะตัวเลขที่เผยแพร่ต่อ ๆ กันในเว็บทั่วไปยืนยันกับตัวบทไม่ได้ในขณะที่เขียน หากต้องใช้ตัวเลขนั้น กรุณาตรวจสอบกับระเบียบกระทรวงการคลังฉบับปัจจุบันหรือสำนักงานคลังจังหวัดโดยตรง